Pegmatieten (Granietisch)

Pegmatieten Granietisch.  (> 1 miljard jaren)

Evenals apliet wordt pegmatiet vooral gevormd in spleten en gangen die zich bevinden op zo’n 6 tot 8 km onder het aardoppervlak.  Deze gangen zijn meestal enkele meters breed. De randen van de gangen lopen over het algemeen minder parallel dan bij apliet. Pegmatieten zijn over het algemeen grootkorrelige tot extreem grootkorrelige gesteenten. Ze ontstaan vooral in granitisch magma.
De meest voorkomende mineralen zijn kaliveldspaat (perthitische microklien) en kwarts. De kleur van de veldspaat is meestal wit, rood, roze oranje of geel. Plagioklaas in grotere hoeveelheden komt zelden voor. Ook biotiet en mica komen voor in kleine hoeveelheden. Kaliveldspaat en kwarts zijn nog al eens onregelmatig over het gesteente verdeeld. Zo kunnen er gedeelten voorkomen die of bijna geheel uit kaliveldspaat bestaan of bijna geheel uit kwarts.
Pegmatieten ontstaan, net als aplieten, aan het eind van een stollingsproces uit een restmagma dat na stolling is overgebleven. Dit magma is erg vloeibaar waardoor het bij hoge druk gemakkelijk eveneens door hoge druk ontstane spleten en gangen wordt ingeperst.  De vloeibaarheid wordt veroorzaakt door de aanwezigheid van relatief veel vluchtige stoffen zoals water. Deze vluchtige stoffen maken het restmagma dunner, waardoor de atomen zich beter kunnen bewegen en gelijksoortige elementen gemakkelijker aan elkaar kunnen klonteren. Bovendien ontstaan door de langzame afkoeling slechts weinig nieuwe kernen, zodat de kristallen een extreme grootte kunnen bereiken.
Pegmatieten zijn bekend vanwege het feit, dat ze soms zeer zeldzame mineralen bevatten.
Ook dit is het gevolg van het dunner worden van het magma. Vanwege het grote percentage vluchtige stoffen, kunnen de in het magma zwevende elementen zich aansluiten bij reeds bestaande kristallen van dezelfde soort en hechten ze niet aan bij kwarts- of veldspaatkristallen.
Er is een theorie, die er van uit gaat dat pegmatieten bij hun vorming vijf stadia kunnen doorlopen. Verreweg de meeste pegmatieten zijn gevormd in het eerste stadium. Slecht enkele doorlopen alle stadia. Hoe meer stadia worden doorlopen des te meer zeldzame mineralen voor komen. Omdat slechts een zeer klein deel bij het stollingsproces alle stadia doorloopt, is het aantal exemplaren met zeldzame mineralen dan ook zeer klein. Er zijn eigenlijk twee groepen zeldzame mineralen belangrijk.  De eerste groep bestaat uit edelstenen zoals soorten beryl en toermalijn.
De tweede groep bestaat uit zeer zeldzame metalen die worden gebruikt in elektronische apparaten. De kristallen kunnen zeer groot zijn. In de USA is een berylkristal gevonden, die 30 ton woog. In Noorwegen vond men veldspaatkristallen van 180 ton.
Vaak vinden we bij pegmatieten ook schriftgranieten. Deze gesteenten komen in het volgende hoofdstuk aan de orde. Behalve granitische pegmatieten zijn er gabbro-pegmatieten, alkali syenietpegmatieten en vlammenpegmatieten. Alkalisyenietpegmatiet en vlammenpegmatiet worden bij de herkomstgebieden behandeld.
Geologisch horen pegmatieten, net als aplieten bij de alkaliveldspaat granieten.

x-x-x-x-x-x-x-x-x-x-x-x-x-x-x

    • 1. Pegmatiet. Rots. Omg. Stängehuved. Zw
    • 2. Pegmatiet. Rots. Omg. Stängehuved. Zw
    • 3. Pegmatiet. Nij Beets
    • 4. Pegmatiet. Nij Beets.
    • 5. Pegmatiet. Gedeformeerd. Opende.
    • 6. Pegmatiet. Gedeformeerd. Emmerschans.
    • 7. Pegmatiet. Werpeloh.
    • 8. Pegmatiet. Als. Dk.
    • 9. Pegmatiet. Opende.
    • 10. Detail van foto 13
    • 11. Pegmatiet. Gedeformeerd. Nij Beets.
    • 12. Detail van foto 15.
    • 13. Pegmatiet. Schoonloo.
    • 14. Detail van foto 13.
    • 15. Pegmatiet. Flyvesandet. Dk.
    • 16. Detail van foto 15.